Кивӗ Кавал (е ансатрах Кавал) — Чӑваш Енри Вӑрмӑр районне кӗрекен ял. Вӑл Кавал ял тӑрӑхӗн администраци центрӗ шутланать.

Географи

Ял регионӑн ҫурҫӗр-хӗвелтухӑҫ пайӗнче, тӗп хуларан кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫалла вырнаҫнӑ. Вӑл илемлӗ сӑртлӑ вырӑнта, вӑрмансемпе уй-хирсемпе юнашар ларать. Кунти климат вӑтам континентлӑ. Хӗлсем сивӗ тата юрлӑ пулаҫҫӗ, ҫуллахи вӑхӑт ӑшӑ тата нӳрлӗ тӑрать. Ҫакӑ ял хуҫалӑх культурисене ӳстерме лайӑх майсем туса парать.

Истори

Ялӑн пуян та кӑсӑклӑ истори пур. Ӑна чылай ӗмӗр каялла никӗсленӗ тесе шутлаҫҫӗ. Чи малтан кунта чӑвашсем килсе вырнаҫнӑ. Вӗсем ҫӗр ӗҫӗпе, выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетессипе анлӑн аппаланнӑ. Ял ячӗ авалхи чӑваш сӑмахӗнчен е ҫын ятӗнчен пулса кайнӑ тесе палӑртаҫҫӗ тӗпчевҫӗсем. Вӑхӑт иртнӗҫемӗн ял ӳссе анлӑланнӑ. Патшалӑх хыснинче тӗрлӗ налуксем тӳленӗ, ҫулсем тӑвас ӗҫе хутшӑннӑ.

XIX ӗмӗрте ялта православи чиркӗвӗ лартнӑ. Вӑл вырӑнти халӑхшӑн чун никӗсӗ, ҫутта тухмалли вырӑн шутланнӑ. Ҫак вӑхӑтрах кунта чиркӳ ҫумӗнчи шкул уҫӑлнӑ. Ачасем пуҫламӑш пӗлӳ илме, вулама-ҫырма пуҫланӑ. Революциччен ял вӑйлӑ аталаннӑ. Вырӑнти ӑстаҫӑсем йывӑҫран тунӑ япалисемпе таврари пасарсенче паллӑ пулнӑ. Хӗрарӑмсем пир-авӑр тӗртнӗ, тӗрӗ тӗрленӗ. Вӗсен ӗҫӗсем илемлӗ наци эрешӗсемпе палӑрса тӑнӑ.

Коллективизаци вӑхӑтӗнче нумай уйрӑм ҫын хуҫалӑхне пӗрлештернӗ. Ку хресченсен йӑлана кӗнӗ пурнӑҫне тӗпрен улӑштарнӑ. Совет влаҫӗн ҫулӗсенче ялта колхоз йӗркеленнӗ. Ял ҫыннисем уй-хирсемпе фермӑсенче ӗҫлеме пуҫланӑ, патшалӑха тырӑ, сӗт, аш-пӑш панӑ.

Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи ҫулӗсенче ҫӗршер ҫын фронта тухса кайнӑ. Вӗсенчен нумайӑшӗ тӑван килне таврӑнайман. Вӗсене халалласа ял варринче хитре палӑк вырнаҫтарнӑ. Ун умне яланах чӗрӗ чечексем хураҫҫӗ. Вӑрҫӑ хыҫҫӑнхи ҫулсенче ял ҫӗнӗрен аталанма тытӑннӑ. Ҫӗнӗ ӗне витисемпе тырӑ ампарӗсем, гаражсем тунӑ. 1970-мӗш ҫулсенче ялта кирпӗч ҫуртсем нумайлана пуҫланӑ.

Халӑх йышӗ

Хальхи вӑхӑтра ялта темиҫе ҫӗр ҫын пурӑнать. Халӑхӑн тӗп пайне чӑвашсем йышӑнаҫҫӗ. Вӗсем хӑйсен наци йӑли-йӗркисене, уявӗсене упраҫҫӗ. Кулленхи пурнӑҫра, килте тата урамра, ял ҫыннисем чӑвашла анлӑ усӑ кураҫҫӗ. Ҫавӑн пекех кунта вырӑсла калаҫакансем тата ытти халӑх ҫыннисем пурӑнаҫҫӗ.

Халӑх йышӗ тӗпрен илсен ватӑ тата вӑтам ҫулхи ҫынсенчен тӑрать. Ҫамрӑксем час-часах хуласене, тӗпрен илсен Шупашкарпа Хусана, вӗренме тата ӗҫлеме куҫса каяҫҫӗ. Юлашки ҫулсенче ҫынсен шучӗ майӗпен чакса пырать. Ку Раҫҫейри ялсен пӗтӗмӗшле туртӑмӗ пулса тӑрать. Анчах ҫулла ялти ҫынсен шучӗ палӑрмаллах ӳсет. Ку вӑхӑтра кунта хуласенчен тӑванӗсем тата дачниксем, ача-пӑча канма килеҫҫӗ.

Инфраструктура

Ялта хальхи саманара хӑтлӑ пурӑнмалли мӗнпур услови пур. Кунта пӗтӗмӗшле вӑтам пӗлӳ паракан шкул ӗҫлет. Унта Кавалтан тата кӳршӗ ялсенчен килекен ачасем вӗренеҫҫӗ. Шкулта ачасене тӑван чӗлхепе литературӑна вӗрентес ӗҫе пысӑк тимлӗх уйӑраҫҫӗ. Ялта культура ҫурчӗ пур. Унта тӗрлӗ уявсем, концертсем, пухусем иртеҫҫӗ. Вырӑс тата чӑваш чӗлхисемпе ҫырнӑ кӗнекесен пуян фончӗллӗ вулавӑш ӗҫлет.

Ялта медицина пулӑшӑвӗ паракан фельдшерпа акушер пункчӗ пур. Вӑл ял ҫыннисене пӗрремӗш медицина пулӑшӑвӗпе тивӗҫтерет, вакцинаци ирттерет. Ҫавӑн пекех почта уйрӑмӗ тата темиҫе лавкка пур. Унта кирлӗ апат-ҫимӗҫпе хуҫалӑх япалисене туянма пулать. Ял урамӗсене кӑштах асфальт сарнӑ, ҫулсене тӗрӗслесе тӑраҫҫӗ. Ҫуртсене ҫутҫанталӑк газӗ кӗртнӗ.

Ялтан район центрне яланах автобус ҫӳрет. Вӑрмӑр поселокне ҫитме нумай вӑхӑт кирлӗ мар. Ялта ача-пӑча тата спорт площадкисем пур. Ҫамрӑксем спортпа туслӑ, уйрӑмах волейболла тата футболла выляҫҫӗ.

Вӑрҫӑра пуҫ хунӑ салтаксен палӑкӗ таврашне тирпейленӗ, унта йывӑҫ-тӗм лартнӑ.

Экономика

Ял экономикин тӗп пайӗ ял хуҫалӑхӗ шутланать. Ял тавра тулӑх тӑпраллӑ, хура тӑпраллӑ ҫӗрсем вырнаҫнӑ. Кунта малтанхи колхоз вырӑнӗнче йӗркеленнӗ ял хуҫалӑх предприятийӗсемпе фермер хуҫалӑхӗсем ӗҫлеҫҫӗ. Вӗсем тыр-пул, ҫӗр улми, выльӑх апачӗ ҫитӗнтереҫҫӗ. Ҫавӑн пекех аш-пӑшпа сӗт-ҫу паракан выльӑх-чӗрлӗх усрасси аталаннӑ.

Нумай ҫыннӑн хӑйӗн хуҫалӑхӗ пур. Вӗсем пахча-ҫимӗҫ ӳстереҫҫӗ, выльӑх-чӗрлӗх, кайӑк-кӗштек тытаҫҫӗ. Ку вӗсене хӑйсен ҫемйисене таса апат-ҫимӗҫпе тивӗҫтерме, хушма тупӑш илме пулӑшать. Ҫынсен пӗр пайӗ суту-илӳпе пулӑшу паракан тытӑмра ӗҫлет. Хӑш-пӗрисем район центрне ӗҫлеме ҫӳреҫҫӗ.

Хӑш-пӗр фермерсем хальхи технологисене, ҫӗнӗ тракторсемпе комбайнсене ӗҫе кӗртеҫҫӗ. Ку тухӑҫлӑха ӳстерме тата йывӑр ӗҫе ҫӑмӑллатма пулӑшать. Ялта пӗчӗк пилорама та пур. Вӑл вырӑнти ҫынсене йывӑҫран тунӑ материалсемпе тивӗҫтерет. Пӗчӗк бизнес аталанӑвӗ ялта ҫӗнӗ ӗҫ вырӑнӗсем йӗркелеме май парать.

Паллӑ ҫыннисем

Кивӗ Кавал ялӗ хӑйӗн пултаруллӑ та ӗҫчен ҫыннисемпе мӑнаҫланать. Вӗсем тӗрлӗ тытӑмсенче пысӑк ҫитӗнӳсем тунӑ:

• Рзай Виктор Ефремович (1906–1970), паллӑ чӑваш ҫыравҫи тата сӑвӑҫи;
• Моклаков Григорий Васильевич (1923), РСФСР тава тивӗҫлӗ культура ӗҫченӗ;
• Герасимов Виталий Александрович, суту-илӳ ӗҫченӗ, Чӑваш АССР тата РСФСР тава тивӗҫлӗ суту-илӳ ӗҫченӗ;
• Долгов Василий Ефремович, юрист, журналист, Чӑваш АССР тава тивӗҫлӗ юрисчӗ;
• Садюков Николай Иванович (1940), Чӑваш АССР тава тивӗҫлӗ изобретателӗ;
• Пряников Пётр Ефремович (1926), тава тивӗҫлӗ тухтӑр.

Ҫавӑн пекех пӑхӑр

• Кавал — А. Егорова-Маслова вӗрентекенӗн очеркӗ.